2010-cu ildən kafedra müasir fəlsəfə problemlərinə həsr olunmuş konfranslar keçirməyə və kollektiv monoqrafiyalar seriyası nəşr etməyə başlamışdır ki, bunlarda MDB ölkələrinin və digər xarici ölkələrin bir çox tanınmış tədqiqatçıları və filosofları iştirak etmişlər.
1. MÜASİR FƏLSƏFƏ VƏ AZƏRBAYCAN: TARİX, NƏZƏRİYYƏ, TƏHSİL (2011)
https://www.academia.edu/100088954/Müasir_fəlsəfə_və_Azərbaycan
2011-ci ildə “Müasir fəlsəfənin problemləri” kafedrası “Müasir Azərbaycana hansı fəlsəfə lazımdır?” sualı ilə formalaşdırılan tədqiqat mövzusunu seçmişdir. Güman edilirdi ki, mədəni irsin cəlb edilməsi ilə bu məsələnin müzakirəsi Azərbaycanın müstəqillik qazanmasından sonra başlayan qloballaşma və keçid prosesləri kontekstində mümkün cavabların formalaşdırılmasına töhfə verəcəkdir.
Konkretləşdirilmiş proqram aşağıdakı şəkildə idi: baş geosiyasi amilin (qloballaşmanın) bütövlükdə dünya proseslərinin gedişinə və müəyyən bir ölkənin öz sosial-mədəni inkişaf modellərində ifadə olunan inkişaf ssenarilərinin dəyişməsinə təsirini təsvir etmək.
Biz hesab edirdik ki, məhz bu kontekstdə milli mədəni irs ya buna qarşı çıxır, ya da mədəniyyətin uğurlu interpretativ modeli ilə cəmiyyətin davamlı konsolidasiyasına və ölkənin proqressiv inkişafına töhfə verir. Metodologiya baxımından dünyagörüşü səviyyəsində postmodernizm və postqeyri-klassik epistemologiya anlayışları ilə birləşdirilmiş mənəvi və mədəni axtarışların ümumi vəziyyətinə diqqət yetirmək zəruri idi.
2. Müasir fəlsəfə, elm və mədəniyyət: postqeyri-klassik epistemologiya (2011)
https://www.academia.edu/100089454/Muasir_felsefe_elm_medeniyyet_postqreyri_klassik_epistomologiya
Bu baxımdan ikinci monoqrafiya Azərbaycanda postqeyri-klassik fəlsəfənin problemlərinin, onun elm və mədəniyyətlə ümumilikdə, müasir Azərbaycan dövləti və cəmiyyətinin praktiki reallıqları ilə qırılması və qarşılıqlı təsirinin sistemli tədqiqinin ilk təcrübəsi oldu. Eyni zamanda Azərbaycanda bu epistemologiyanın artıq tətbiq olunduğu, yaxud yaxın gələcəkdə tətbiq oluna biləcəyi tədqiqat sahələri müəyyən edildi.
Yaxından diqqət obyekti müasirliyin əsas sosial kapitalını — insan + təhsil — əsas götürərək yeni postqeyri-klassik texnologiyaları mənimsəməklə tədris sistemini islahat etmək üçün nəzərdə tutulmuş respublikada müasir təhsil oldu. Klassik, qeyri-klassik və postqeyri-klassik idrakın inkişafının və qarşılıqlı əlaqəsinin ümumi ardıcıl paradiqmasını qurmaq, fəlsəfədə və ayrı-ayrı elmlərdə bu sistemin əsas məqamlarının mənimsənilməsi üçün metodika və metodologiya hazırlamaq lazım idi. Ən mühüm vəzifə kimi postqeyri-klassik baxışların və metodların müasir Azərbaycan cəmiyyəti, mədəniyyəti və dəyərlər sisteminin öyrənilməsi praktikasına tətbiqi, habelə tətbiqi postqeyri-klassik idarəetmə fəlsəfəsinin (cəmiyyət, dövlət, iqtisadiyyat, mədəniyyət, intellektual resurslar) formalaşdırılması hesab olunurdu.
3. Milli strategiyalar, ideologiyalar və beynəlxalq münasibətlər: tarix, nəzəriyyə və müasir praktikalar (2012)
https://www.academia.edu/100089345/Milli_strategiyalar_ideologiyalar_ve_beynelxalq_munasibetler_tarix_nezeriyye_ve_muasir_praktikalar
Üçüncü monoqrafiya Azərbaycan xalqının milli kimliyinin ideoloji əsaslarının, onun milli ideyasının, milli ideologiyasının, onların milli inkişaf strategiyasında praktiki tətbiqinin formalaşmasını araşdırdı. Xalqların millətlərə çevrilməsinin ilk mərhələsində insanın sosial mahiyyətinin fərqləndirici xüsusiyyəti etnik identifikasiya, əhəmiyyət dərəcəsinin azalması ilə isə konfessional, dil və sinfi mənsubiyyət idi. Milli-etnik identifikasiyadan milli identifikasiyaya keçid prosesində, yəqin ki, yalnız biri — dil identifikasiyası — əsaslı olaraq qalmışdır, üstəlik bu da bütün dövlətlərdə və cəmiyyətlərdə deyil. Bütün bu vahidlərin konsolidasiya olunmuş birliyi yeni bir anlayış — millət — yaratdı ki, onun xalq anlayışından fərqi açıq şəkildə etnik və siyasi fərqlərin qarşıdurmasında ifadə olunur.
Postsovet dövlətlərinin və cəmiyyətlərinin milli ideyalarının, ideologiyalarının, strategiyalarının inkişafı ən azı iki maneə ilə qarşılaşdı. Bu dövlətlər və onların cəmiyyətləri tarixi reallıqlar səbəbindən Qərb ölkələrinin təcrübəsindən — məsələn, davamlı müstəqil inkişafın gərgin dövrlərindən — məhrum idilər. İkincisi, dünya prosesinin hərəkətverici qüvvəsinin dəyişməsi idi ki, bu rolu totalitarizmdən demokratiyaya keçidin artıq çətin olan gedişini daha da mürəkkəbləşdirən qloballaşma oynadı.
Elə görünürdü ki, bütün şübhələri kənara ataraq, etnik dünyadan milli dünyaya addımlayaraq, Qərb inkişaf yolunu seçmək kifayət edərdi. Ancaq buna həm dünya nizamının dəyişən siyasi iqlimi, həm də xalqdan millətə real tarixi keçidi “ağılda” mənalı şəkildə yaşamaq imkansızlığı mane oldu. Bu nəticənin təsdiqi müstəqilliyin ilk illərində belə bir keçidi praktikada həyata keçirmək cəhdlərinin çökməsi oldu ki, o zaman postsovet məkanının demək olar ki, hər yerində milli-demokratik rejimlər hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı.
“Millət” termininin mahiyyəti və onun arxasında dayanan reallıq problemi diqqətə yetirildi. Millət sadəcə əlverişli bir konstruksiyadır, yoxsa müasir cəmiyyətdə həddindən artıq tələb olunan real tarixi fenomendir?
4. CƏMİYYƏT, DİN, DÖVLƏT (2013)
https://www.academia.edu/100180846/Society_Religion_State_2013
Dördüncü monoqrafiya dinin çoxşaxəli problemlərinə həsr olunmuşdu. Keçən əsrin ikinci yarısında inkişaf etmiş Qərb ölkələrində, sonradan F.Fukuyama tərəfindən “Böyük Qırılma” adlandırılan bir proses başlayanda, sosial strukturun dəyərlərindən biri — din institutu — yenidən daimi ostrasizmə məruz qalmağa başladı. Həm sovet, həm də Qərb sosioloqları və filosofları din institutunun, sonra isə Allaha inamın tədricən ölümünə doğru real bir tendensiya görürdülər, çünki elmin inkişafı o zaman materialist əsaslarla kainatın son sirlərinin tezliklə açılmasını vəd edirdi.
Proqnoz əsassız çıxdı: postsovet dövlətlərində və cəmiyyətlərində din institutunun cəmiyyətin toxumasına daxil olmasının mürəkkəb prosesi başladı. İnamın dirçəlişi təkcə adi vətəndaşların deyil, həm də “gündəlik islamın” səpicisi olan dini iyerarxların açıq-aşkar dini savadsızlığı ilə baş verdi. O zaman dinin qlobal dirçəlişinə iki tendensiya müşayiət edirdi (və qismən onu müəyyən edirdi): birincisi, elmi biliyin əvvəllər nəzərə alınmayan sosial-mədəni və mənəvi-etik komponentlərlə zənginləşdirilməsi, ikincisi isə islamın təkcə müsəlman ölkələrinin deyil, bütün dünyanın siyasi sferasında rolunun güclənməsi. Bu artan tendensiya 2001-ci ilin sentyabrında növbəti zirvəsinə çatdı, islama sonsuz maraq və müasir fundamentalizmin əsası sayılan hər şeyə – müsəlman olan hər şeyə qarşı dərin fobiyalar doğurdu.
Tədqiqatlar göstərmişdir ki, ümumilikdə dünya islamının inkişafı hələ siyasi və iqtisadi transformasiyasını tamamlamamışdır, lakin bu proses XIX–XX əsrlərin sonundakı islamın əvvəlki “bifurkasiya dayanacağının” səbəb olduğundan qat-qat kəskin nəticələrin gözlənildiyi kritik “bifurkasiya” nöqtəsinə yaxınlaşmışdır. O dövrdə islam öz Maarifçilik erasını yaşamış, Qərbi “yetişmək” çağırışı ilə modernləşdirmə layihələri ilə maraqlanmışdır. Tarixi inkişafın və təcrübənin bütöv mərhələlərini tullanaraq keçən islamın hazırkı inkişafı öz identifikasiyasını tələb edir. Aydınlaşdırmaq lazımdır: nə üçün bəzi müsəlman ölkələri dünyadakı dəyişikliklərə bəzi islahatlarla cavab vermək cəhdləri edir, digərləri isə əksinə, onları tamamilə rədd edir, üçüncüləri isə dünya inkişafını müzakirə etməməyi üstün tutaraq çaşqınlıq içindədir? Nə üçün müsəlman dünyasının panoraması son dərəcə ziddiyyətli tendensiyalar nümayiş etdirir: demokratikləşmə yolunda ehtiyatlı addımlardan tutmuş radikal əhval-ruhiyyələrin nəhəng partlayışlarına qədər?
5. Müasir fəlsəfə: idrakın ən yeni istiqamətləri (2014)
https://www.academia.edu/100088616/idrak
Beşinci monoqrafiya əsasən Azərbaycan oxucusuna ünvanlanmış icmal, populyar-elmi və maarifləndirici xarakterli postqeyri-klassik epistemologiyaya dair məqalələri əhatə edir. Bu, qismən postqeyri-klassik epistemologiyanın daxili tədqiqatlara nüfuz etmə dərəcəsini müəyyənləşdirməyə imkan verdi.
6. Postqeyri-klassik epistemologiya və postmodernizm dövrünün mədəniyyəti (2015)
https://www.academia.edu/100089160/AZ%C6%8FRBAYCAN_CULTURE_THE_EPOCH_OF_POST_NEOCLASSICS_AND_POSTMODERNISM
Altıncı monoqrafiya qloballaşma dövrünün postneoklassisizm və postmodernizminin özünəməxsus münasibətləri ilə üzləşən müasir mədəniyyət problemlərini araşdırdı. Bu dövrdə postmodernizmin özü, elmlərin konvergensiyası, postqeyri-klassika, sinergetik və sosial-mədəni yanaşmalar, informasiya inqilabının nəticələri və s. kimi ziddiyyətli anlayışlar idraka daxil edildi, müasir mədəniyyətin inkişaf modellərinə relyativizmi, indeterminizmi, qeyri-xətti topoloji, şəbəkə və qeyri-lokal metodologiyanı tamamlayıcı şəkildə daxil etdi. Xarici mədəni çağırışın təsirinə uyğunlaşan milli ənənənin təbiəti və spesifikasının sistemli əsasları təbii maraq doğurdu. Qloballaşmanın çağırışlarına və risklərinə potensial “cavablarını” müəyyən etmək məqsədilə milli ənənələrin xüsusiyyətlərini sistemləşdirmək cəhdi edildi.
Nəticədə belə bir nəticə formalaşdırıldı: müəyyən edilmiş bütün problemlərin tədqiqi, sonrasında bəşəriyyətin yeni mənəvi və idraki vəziyyətə keçidinin başlaması lazım olan növbəti “bifurkasiya nöqtəsindən” xəbər verən yaranmaqda olan yeni mədəni ənənə çərçivəsində aparılmalıdır. “Yetişməyə çalışan” postsovet ölkələri milli mədəni ənənənin köhnəlmiş stereotiplərini aradan qaldırmaq, onu dünya təcrübəsi və öz müstəqil inkişafı ilə zənginləşdirmək zərurəti ilə bağlı daha uzun bir yol keçməli olacaqlar.
7. Geosiyasət fəlsəfəsi və müasir dünya nizamı: postqeyri-klassik dövrün epistemologiyası (2016).
https://www.academia.edu/100180909/Geo_fəlsəfə_2016
Yeddinci monoqrafiya postqeyri-klassik epistemologiya vasitəsilə geosiyasət və müasir dünya nizamı problemlərini araşdırdı.
XXI əsrin əvvəlində fəlsəfənin, ümumiyyətlə idrakın vəziyyəti, kvant mexanikası və nisbilik nəzəriyyəsi ideyalarının formalaşmasının, klassik idrakın məhdudlaşdırıcı çərçivəsini aşaraq, onun inkişafının yeni, qeyri-klassik mərhələsinə yol açdığı keçən əsrin əvvəlindəki vəziyyəti müəyyən şəkildə xatırladırdı. Keçən əsrin ortasından sonuna qədər formalaşan bir sıra yeni idrak istiqamətləri idrak ənənəsində üçüncü, postklassik mərhələnin təməlini qoydu, təkcə klassikanın deyil, həm də qeyri-klassikanın görünüşcə möhkəm oturmuş kateqoriyalarını, ideyalarını, aksiomlarını, nəzəriyyələrini, konsepsiyalarını, paradiqmalarını və anlayışlarını əhəmiyyətli dərəcədə (əgər radikal deyilsə) dəyişdi. Sinergetika, mürəkkəblik, interdisiplinarlıq, universal evolyusionizm və bir sıra digər ideyalar klassisizmin təməlini dağıdaraq, biliyin binasını hər hansı bir təməl üzərində qurmaq imkanının özünü inkar edən, fəlsəfənin 2500 illik tarixini sanki dalana sürükləyən, prinsipial olaraq fərqli — postmodern dünyagörüşünün formalaşmasına töhfə verdi. Doğrudanmı belədir? Doğrudanmı biz “son yolun” fəlsəfəsini yola salırıq? Bizim üçün “əziz mərhumun” parlaq obrazının yerini nə tuta bilər? Təqdim olunan monoqrafiyalar seriyası da, təbii ki, postmodern qeyri-müəyyənlik dövründə mütləq həqiqətlər söyləməyə iddia etmədən, mövcud vəziyyəti müəyyən etmək cəhdi kimi düşünülmüşdü. Bizə elə gəlirdi ki, idrakdakı vəziyyətin özü hələlik “daş yığmaq” mərhələsinə uyğun gəlirdi. Vəzifə əvvəllər bir-birindən uzaq olan müxtəlif fənlərin mövzuları arasındakı əlaqələri müəyyən etmək, adı hələ müəyyən edilməmiş, ancaq şərti olaraq postpostqeyri-klassika adlandırıla bilən idrakın dördüncü (postqeyri-klassikadan sonrakı) mərhələsinin spesifikası və əsasları haqqında müzakirə başlatmaq idi.
Bu gün geosiyasət sinergetika, fraktal və mürəkkəblik yanaşmaları, hesablama və s. kimi sahələri özündə birləşdirərək postqeyri-klassik paradiqma kontekstində sürətlə inkişaf edir; onun tədqiqat metodologiyası interdisiplinar yanaşmaya və qlobal evolyusionizmə əsaslanır; qeyri-xətti əks etdirmə prinsipləri getdikcə daha çox təhlil metodları kimi seçilir. Buna görə də monoqrafiyada güdülən məqsədlərdən biri geosiyasət fəlsəfəsinin sistemli təhlili olub, bu da bu fənnin cari vəziyyətinin açılmasına və onun praktikada tətbiqinin nüanslarının aydınlaşdırılmasına töhfə verib.
8. İqtisadiyyatın fəlsəfəsi: tarix və müasirlik (2017).
https://www.academia.edu/100088749/Iqtisadiyyatn_felsefesi_tarix_ve_muasirlik
Səkkizinci monoqrafiyanın mövzusunun seçimi iqtisadiyyatın postqeyri-klassik epistemologiyadan görünən uzaqlığı səbəbindən izah tələb edirdi. Bizim tədqiqatımız bu illüziyanı alt-üst etdi. Bundan əlavə, elmi dairələrin, praktiki mütəxəssislərin və nəhayət, cəmiyyətin adi nümayəndələrinin iqtisadiyyatın çoxşaxəli problemlərinə qeyri-adi geniş müraciəti də izah tələb edirdi. Qloballaşma, qlobal böhran və postsovet dövlətlərinin iqtisadi inkişaf modellərinin axtarışı bizim marağımızı xeyli qızışdırdı.
Belə görünür ki, təbiət elmi fənlərindən fərqli olaraq iqtisadi nəzəriyyə klassik və qeyri-klassik idrak mərhələlərini keçərək postqeyri-klassik ideya və konsepsiyaların mənimsənilməsinə yaxın gəlmiş və gələcək inkişaf yolları haqqında düşünməkdən dayanmışdır. Bununla əlaqədar davam edən qlobal iqtisadi və maliyyə böhranı, iqtisadi nəzəriyyələrin, xüsusən neoliberal nəzəriyyələrin (iyirminci əsrin əvvəllərindəki fizika ilə analogiya üzrə) inkişafındakı durğunluq iqtisadiyyatın nəzəriyyəsi və praktikasında inqilabi dəyişikliklərin başlanğıcını göstərən amillər kimi nəzərdən keçirilməlidir. Bu islahata yanaşmalar zamanı daimi iqtisadi prosesə cəlb olunmuş xalqların, cəmiyyətlərin və dövlətlərin mədəniyyət, milli (etnik), dini, mental və bir çox digər xüsusiyyətlərinin iqtisadiyyata təsiri problemləri geniş miqyasda müzakirə olunur. İqtisadi düşüncə və təcrübənin sosial-mədəni dominantı, iqtisadiyyatın praktiki problemlərinin əksəriyyətini müəyyən müddət üçün sıxışdırıb çıxaran mərkəzi paradiqmaya demək olar ki, çevrilib. Gender, etik, ekoloji, biosfer, ümumilikdə aksioloji tədqiqatlar iqtisadiyyata yeni, həcmli (“topoloji”) anlayış gətirir, nəzəriyyəyə açıq-aydın postqeyri-klassik paradiqmaya aid olan, prinsipial olaraq fərqli anlayışlar və konsepsiyalar daxil edir.
9. Tarix fəlsəfəsi: retrospektiv və perspektiv (2018).
https://www.academia.edu/100088262/AMEA_tarixin_fəsəfəsi_2018
İnsan cəmiyyətinin transformasiyasının əsas amili və müasir tarixin hərəkətverici qüvvəsi kimi qloballaşma, tarixi prosesin modelləri və konsepsiyaları, tarixə və tarixşünaslığa tətbiqində sözdə “postmodern fəlakət”, “qeyri-rəsmi”, feminist, gender, şifahi, “canlı” və s. tarixlərin güclü inkişafı, dünyanın və postsovet dövlətlərinin gələcəyi və s. — doqquzuncu monoqrafiyada təqdim olunan tarix fəlsəfəsi tədqiqatının nüvəsini təşkil etdi.
Elə görünür ki, postmodernizmdən ən çox əziyyət çəkən məhz tarix olub, ancaq eyni zamanda o, postqeyri-klassik ideya və düşüncələri ən böyük dərəcədə mənimsəyib ki, bu da onu ondan ayrılmış, indi yalnız aksiologiya — çox dəyişkən, sabit olmayan insani dəyərlərlə əlaqəli olan reallığın, “yox olmuş” keçmişin və qeyri-müəyyən gələcəyin dərk edilməsində tamamilə yeni bir səviyyəyə gətirib çıxarıb.
10. Milli fəlsəfə (2019).
https://www.academia.edu/100085986/Milli_Felsefe_2
Onuncu monoqrafiya milli fəlsəfə problemi üzrə tədqiqatlar seriyasını tamamladı. Etnos, xalq, millət üçlüyü ilə birləşən insan icmalarının tarixi tiplərinin tədqiqi üçün yollar və metodologiya seçilərkən bir sıra suallar yarandı. Məsələn, milli fəlsəfənin genezisi hansı dövrə aiddir? “Etnik fəlsəfə” üçün nə qəbul edilməlidir, miflərin və eposların (dastanların) ideoloji və mənəvi-etik məzmunu bu funksiyanı yerinə yetirə bilərmi? Azərbaycanın “xalq fəlsəfəsi” anlayışının məzmunu nədir? O, orta əsr mütəfəkkirlərinin ərəb dilindəki xalis fəlsəfi əsərlərini əhatə edirmi, yoxsa fəlsəfi poeziya da ona daxil edilməlidirmi? Bu əks etdirmə naxışları milli fəlsəfəyə necə təsir edib və göstərməkdə davam edir?
Xalqın müstəqil dövlətçiliyinin olmamasının milli fəlsəfənin formalaşmasının əsas maneəsi olduğu prinsipindən çıxış etməliyikmi, çünki kommunikasiya məkanında hakim rolu koloniyaçı millətin mədəniyyəti, dili və dəyərləri oynayır?
Məqalələrdə əhatə olunan cavablardan bəzilərini qeyd edək.
Hər bir millət üçün mədəniyyət – din – incəsənət – ədəbiyyat – fəlsəfə – elm tarixən bir-biri ilə əlaqəli, ardıcıl olaraq mürəkkəbləşən əks etdirmə tiplərinin sistemini təşkil edir. Dil fəlsəfi əksin zaman keçdikcə yarandığı ilkin xaosdur, onun ruhu isə sonradan etnik identifikasiya və hakim din ilə qidalanır.
Milli mədəniyyətin elementləri (tarixi təcrübə, kollektiv psixikanın xüsusiyyətləri, dünyaqavrayışı və dünyaanlama tipləri) nəticədə fəlsəfi əksin (düşüncənin) predmetinə çevrilir. Kimliyin formalaşması millətin unikal dünyagörüşünün və dünyaqavrayışının formalaşmasına gətirib çıxarır. Bu kimlik şəxsin və cəmiyyətin həyat strategiyasının seçilməsi və həyata keçirilməsi üçün əsasdır. Seçilmiş kimlik tipi milli kimliyin genezisini müəyyən edir ki, bu da milli fəlsəfənin ardıcıl formalaşmasına gətirib çıxarır. Milli fəlsəfə cəmiyyətin və şəxsiyyətin milli şüurunun spesifikasından asılıdır.
“Milli fəlsəfə” anlayışı hər şeydən əvvəl onun semantik məzmununun ilkin təhlilini tələb edir. “Milli fəlsəfə” ifadəsində ilk termin müəyyənedici olandır, çünki o, universal ümumbəşəri fəlsəfəni vahid dəyərlər sistemi ilə konsolidasiya olunmuş ayrı-ayrı insan icmalarının fərqli dünyagörüşü tiplərinə differensiasiya edir.
Bundan başqa, “millət” anlayışı altında dəqiq nəyin nəzərdə tutulduğunu aydınlaşdırmadan milli fəlsəfənin nədən ibarət olduğu sualına cavab vermək mümkün deyil. Birincisi, elmi, fəlsəfi və sosioloji tədqiqat praktikasında millət müəyyən tarixi dövrdə meydana çıxan müəyyən bir konstruksiya kimi çıxış edə bilər. İkincisi, o, hər millətə unikal özünəməxsusluq verən ümumi psixoloji, konfessional və mədəni spesifika əsasında formalaşdırıla bilər. Üçüncüsü, millət, etnik, konfessional, mədəni, gender və digər fərqlərindən asılı olmayaraq, dövlət daxilində bərabər hüquqlarla təchiz olunmuş ayrı-ayrı cəmiyyətlərin vətəndaşlarının konsolidasiyasını nəzərdə tutan siyasi termin kimi başa düşülə bilər.
Aydındır ki, milli fəlsəfənin şərh olunan mahiyyəti təhlil üçün seçilmiş millət konsepsiyasından asılı olaraq dəyişəcək, buna görə də hər dəfə ona müraciət edərkən əvvəlcə aparılacaq təhlilin əhatə dairəsini dəqiq müəyyən etmək lazımdır. Eyni zamanda, yuxarıda sadalanan bütün tərifləri birləşdirərək millətin tədqiqinə sintetik metodologiya tətbiq etməyə heç nə mane olmur. Və məhz belə sintetik kontekstdə milli fəlsəfənin xarici təbii və sosial mühitin fasiləsiz dəyişən şəraitində millətin həyat tərzi və sağ qalması strategiyasının inteqrativ konsepsiyasının formalaşması gedişində həm cəmiyyətin, həm də onun ayrı-ayrı şəxsiyyətinin transformasiyasını müəyyən edən, əksetdirmənin ən yüksək (əgər bu gün ən yüksək deyilsə) formalarından biri kimi adekvat tədqiqi imkanı açılır.
Bəşəriyyətin əksetdirməsinin tarixi inkişafının ardıcıl tədqiqi konsolidasiya olunmuş insan icmalarının həyat tərzini və sağ qalmasını müəyyən edən bir sıra praloji, mifik, ilkin, etno-epik, dini, fəlsəfi və elmi strategiya tiplərində ümumiləşdirilə bilər. Aydındır ki, bu gün müasir şəraitdə millətin və onun ayrı-ayrı nümayəndəsinin optimal həyat tərzini ifadə edə biləcək başqa, əsasən sintetik strategiyanın formalaşdırılmasına təcili ehtiyac var.
***
2021-ci ildə ilk (12-ci) “Müasir fəlsəfənin tədrisi: metodologiya, nəzəriyyə və praktika” kollektiv monoqrafiyasının nəşri müasir fəlsəfə və epistemologiyanın problemlərinə həsr olunmuş ikinci nəşr seriyasına başlanğıc verdi.
İKİNCİ SERİYANIN NƏŞR OLUNMUŞ KİTABLARI:
1 (11). Etika, estetika, aksiologiya: qnoseoloji problemlər (2020).
https://www.academia.edu/100088470/Etika_estetika_aksiokogiya
Bəyan edilmiş mövzu üzrə tədqiqatların yerləşdirilmiş nəticələrinə uyğun olaraq və bəşəriyyəti vurmuş pandemiya şəraitində kafedranın və redaksiya heyətinin qərarı ilə ikinci seriyanın 2020-ci ildə “Etika, estetika, aksiologiya: əsas qnoseoloji paradiqmalar” adlı on birinci monoqrafiya ilə başlaması olduqca təbiidir.
Hesab olunur ki, pandemiya təhlükəsi keçdikdə dünya təhlükəsizlik sistemi əhəmiyyətli dərəcədə transformasiyaya uğrayacaq, qlobal iqtisadiyyat dəyişəcək və yeni dövlətlərarası münasibətlər inkişaf edəcək. Bu şəraitdə dünyanın hazırkı vəziyyətini və bu gün fəaliyyət göstərən onun sonrakı inkişaf modellərini obyektiv qeydə almaq vacibdir. Ancaq “dünyada əhəmiyyətli dəyişiklik” prinsipcə nə deməkdir? Cavablar çoxdur, ancaq əsası, bizim fikrimizcə, “insanda əhəmiyyətli dəyişiklik” — onun mentaliteti və davranışı ilə əlaqəli olmalıdır. Sonuncu, problemlər dairəsinə etikanın, mənəviyyatın, aksiologiya sisteminin yerli, regional və qlobal miqyasda gələcək transformasiyasını daxil edir. Vicdanla nəzarət olunan azadlıqla təchiz olunmuş insan, praktikada təbliğ olunan və tətbiq edilən mənəvi dəyərlərə görə məsuliyyət daşımalıdır. Eyni şey, kiçik dəyişikliklərlə, seçilmiş sivilizasiya inkişafının hədlərinə çatmış cəmiyyətlərə, dövlətlərə və bütövlükdə bəşəriyyətə də aiddir. Lazım olanla mövcud olan arasındakı əlaqəni, insan ləyaqətinin müasir konsepsiyalarını, azadlıq hədlərini və s. yenidən düşünmək zəruridir.
Pandemiyaya sələf olan (və bəlkə də onu qabaqcadan müəyyən edən) bir sıra hallar, bizim fikrimizcə, dərk edilməsi üçün yeni idrak prinsiplərini tələb edən vəziyyətin inkişafına işarə edir. Bizə elə gəlir ki, elementləri gözümüzün qarşısında formalaşan, aksiologiya sisteminin, formalaşmış etik və estetik prinsip və dəyərlərin transformasiyasını doğuran postpostqeyri-klassik idrakdan danışmaq lazımdır. Bu problemlərin bir qismi təqdim olunan monoqrafiyada nəzərdən keçirilir.
2 (12). Müasir fəlsəfənin tədrisi: metodologiya, nəzəriyyə və praktika (2021).
https://www.academia.edu/100853651/Müasir_fəlsəfənin_tədrisi_Metodologiya_nəzəriyyə praktika
Elə görünürdü ki, əksəriyyəti fəlsəfə tədris edən yerli və xarici müəlliflərdən, habelə yeni tədqiqatçılardan ibarət formalaşmış komandamız topladıqları təcrübəni oxucularla məmnuniyyətlə bölüşəcək, on ikinci monoqrafiyada müasir fəlsəfənin tədrisi, onun metodikası və metodologiyası üzrə öz praktikasını təqdim edəcəklər. Böyük təəssüf ki, bu baş vermədi. Heç vaxt nəşrlərimiz üçün məqalələr bu qədər çətinliklə toplanmayıb, heç vaxt təklif olunan tədqiqat mövzuları bu qədər az işıqlandırılmayıb. Belə kədərli nəticənin səbəbləri barədə yalnız təxmin etmək olar.
Bu gün fəlsəfənin inkişafının nəticələri və perspektivləri bir-biri ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir. Bu ziddiyyətin böhran xarakteri fəlsəfənin sonrakı inkişafı üçün onun bir sıra əsrlər boyu əsasını təşkil edən bəzi fundamental müddəalardan imtina etmək zərurəti ilə müəyyən edilir. Qloballaşma və kompüter texnologiyalarının inkişafı kontekstində idrak ənənəvi fəlsəfənin dar çərçivəsində izah edilə bilməyən keyfiyyətcə yeni dünya reallıqları ilə üzləşmişdir. Bu gün fəlsəfi əksin demək olar ki, bütün bu sahələrində ciddi, bəzən isə inqilabi dəyişikliklər baş vermişdir, bu da yeni (müasir) fəlsəfə yaratmaq layihəsini gündəmə gətirmişdir.
Fəlsəfə dərsliyi ilk növbədə düşünmək, müzakirə etmək, mübahisə etmək, dözümlü olmaq, günün problemlərini yaradıcı və tənqidi şəkildə dərk etmək qabiliyyətini öyrətməlidir.
Fəlsəfə ictimai biliyin sistem blokunun bir hissəsi kimi digər humanitar elmlərlə sıx əlaqədə tədris edilməlidir. Buna görə də bu gün müəyyən minimum humanitar biliyi ehtiva edən, sistemli şəkildə birləşdirilmiş və praktiki yönümlülüyü ilə seçilən sintetik, kompleks dərslik yaratmağa real ehtiyac var.
Fəlsəfə qabiliyyətləri standart testlərlə üzə çıxarıla bilən bir elmdən daha çox olduqca xüsusi mənəvi fəaliyyət sahəsidir.
Fəlsəfi fəaliyyətin psixologiyası əsasən konkret ölkənin sosial-mədəni xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir. Öz xalqının dünyagörüşünün və psixologiyasının tipik, sabit elementlərini ifadə edən mental amillər filosofun psixologiyasına, fəlsəfi konstruksiyalarına və üstünlüklərinə xüsusilə birbaşa təsir göstərir.
Ənənəvi mentalitet elmyönümlü fəlsəfi istiqamətlərin məhsuldar fəlsəfi fəaliyyətinə tam şəkildə töhfə vermir, çünki onlar ənənəvi cəmiyyətə xas olmayan bir sıra mental xüsusiyyətlər tələb edirlər. Ancaq fəlsəfə elmi cərəyanlarla məhdudlaşmır. Elm olmayaraq, o, idrakın müxtəlif üsulları və əldə edilən biliyin ifadə formaları üçün geniş imkan buraxır.
Fəlsəfi təhsilin spesifikliyi dərin əksetdirmədə — insanın şəxsi təcrübə çərçivəsində düşünmə qabiliyyətindədir. Bu, tələbənin fərd və bütövlükdə bəşəriyyətin fərdi, ümumi və xüsusi problemləri üzərində əksetdirməsinin xarakterini dəyişdirməyə yönəlmiş unikal tədris təcrübəsidir. Nəhayət, bu, bu günün biliyinin tamlığını əhatə etmək, keçmişi bərpa etmək və gələcəyi ümumi cəhətlərdə proqnozlaşdırmaq cəhdləridir.
Fəlsəfənin tədrisinin metodoloji prinsipi kimi konseptuallıq — müasir fəlsəfənin tədrisi fəlsəfəsi — seçilməlidir. Bu keyfiyyətdə fəlsəfənin inkişafının bütün tarixinin preklassik, klassik, qeyri-klassik və postqeyri-klassik mərhələlərə bölünməsi, əslində yeni fəlsəfənin əsaslarının axtarışı ilə əlaqəli olan sonrakı mərhələni (postpostklassik) qurmaq zərurətinin mütləq göstərilməsi ilə çıxış edə bilər.
3 (13). Müasir islahatlar: ümumi fəlsəfi əsaslar (2022).
https://www.academia.edu/100804489/Müasir_islahatlar_umum_fəlsəfi_əsasları
Müasir fəlsəfənin çoxşaxəli problemlərinin tədqiqinin məntiqi məqsədli şəkildə on üçüncü monoqrafiyada təqdim olunan təkamül, islahat və inqilab problemlərinin təhlili zərurətinə gətirib çıxardı.
Postsovet dövlətlərinin inkişafının tarixi, mahiyyət etibarilə, onların cəmiyyətlərinin, idarəçiliyinin və iqtisadi sisteminin demək olar ki, bütün sahələrində davamlı islahatlar seriyasıdır, bunların adlandırılmasında hamı utancaq şəkildə əsas məqsədin — kapitalist cəmiyyətinin qurulması — qeyd edilməsindən qaçınırdı. Bununla belə, birbaşa Qərbin himayəsi altında inkişaf edən ölkələr (Baltik ölkələri) də daxil olmaqla bütün postsovet ölkələri, əsas məqsədə — siyasi və iqtisadi formasiyanın dəyişməsinə — yetkin kapitalizmin islahatçı fəaliyyət sxemlərinə görə deyil, inqilabi və məcburi yeniliklərlə tanınan ilkin kapital yığımı dövrünün kapitalizm nümunələrinə görə irəlilədilər.
Siyasətdə və iqtisadiyyatda neoliberal ideyaların populyarlığının zirvəsi ilə üst-üstə düşən SSRİ-nin dağılması yeni yaranmış dövlətlərə radikallığı və qısaömürlülüyü ilə tanınan o dövrün BVF-nin göstərişlərindən başqa inkişaf üçün heç bir yol qoymadı.
BVF standartlarına görə Şərqi Avropa ölkələrinin əvvəlki, sözdə müsbət, təcrübəsinə istinadlar açıq şəkildə inandırıcı deyildi və üstəlik, dövlətlərin özünəməxsus iqtisadi prinsipləri ilə tanınan sovet sosializmi sistemində keçirdikləri vaxtdakı fərqi nəzərə almırdı.
Necə olursa olsun, sosialist sisteminin radikal şəkildə sındırılması və “xaricdən idarə olunmayan” bazara sürətli keçid siyasəti bütün postsovet ölkələrində uğursuzluqla nəticələndi. İlkin islahatlar avanqard və radikal-liberal qüvvələr tərəfindən həyata keçirildiyi üçün, çox tezliklə, həyata keçirdikləri islahatların kədərli nəticələrinə görə, onlar hakimiyyətdə köhnə, tez-tez gecikmiş kommunist elitanın nümayəndələri ilə əvəz olundular — bu hətta Polşada, Latviyada və Litvada da baş verdi. Ancaq Baltik ölkələrinin də daxil olduğu Şərqi Avropa ölkələrində bu əvəzetmə məcburi müvəqqəti tədbir olsa da, postsovet ölkələrində bu elita (yaş baxımından olmasa da, ideya varisliyinə görə) hakim olmaqda davam edir. Onun üçün neoliberalizm prinsipləri də qəbuledilməz oldu, ancaq, ehtimal ki, daha çox siyasi, iqtisadi deyil, səbəblərə görə, çünki iqtisadiyyatda azadlıq nə isə qəbul edilirdi, ancaq siyasətdə qətiyyən yox. Eyni ölkədə siyasət və iqtisadiyyatın həyata keçirilməsinin fərqli konseptuallaşdırılması adətən müsbət nəticələrə gətirib çıxarmadığından, ictimai həyatın siyasiləşməsinin tez-tez iqtisadiyyata üstün gəldiyi orijinal inkişaf yollarının axtarışı başlayır.
Postsovet ölkələrinin islahatlar tarixi tranzit dövlətlərin inkişaf modellərinin bərpası üçün olduqca maraqlı və öyrədici materialdır, ancaq kollektiv monoqrafiyadakı bu mövzu yaradıcılarının niyyətinə görə islahatın əsasını təşkil edən islahatların, ideyaların və prinsiplərin fəlsəfəsi və epistemologiyasının öyrənilməsi ilə işıqlandırılır.
***
Redaksiya heyətinin qərarı ilə 2023-cü ildə cəmiyyət həyatının siyasi, sosial və mənəvi sahələrindəki islahatlara həsr olunmuş üç kollektiv monoqrafiyanın nəşr olunması planlaşdırılır. İki cilddə olan bu monoqrafiyalar “Müasir islahatların fəlsəfəsi” mövzusu üzrə ümumi işin davamı kimi planlaşdırılır. Müasir islahatlara həsr olunmuş ikinci cildin şərti adı: “Siyasi islahatların fəlsəfəsi: dövlətçiliyin və cəmiyyətin siyasi həyatının inkişafı.” Məqalələrin qəbulu üçün son tarix 2023-cü ilin mayıdır.
Üçüncü cild: “Cəmiyyətin sosial həyatında islahatların fəlsəfəsi.”
Dördüncü cild: “Cəmiyyətin mənəvi və mədəni həyatının islahatlarının fəlsəfəsi.”
Üçüncü və dördüncü cildlərin bir kitabda nəşr olunması nəzərdə tutulur.
Məqalələrin qəbulu üçün son tarix 2023-cü ilin noyabrıdır.
